‘Het humanitaire moment’. Nederlandse intellectuelen, de Eerste Wereldoorlog en de crisis van de Europese beschaving (1914-1930)

De Eerste Wereldoorlog staat niet alleen bekend als de oercatastrofe van de twintigste eeuw, als het bloederige startsignaal van een tijdperk van extremen, maar is ook als ‘katalysator’ van de Europese beschavingscrisis de geschiedenis in gegaan. In dit proefschrift wordt de Nederlandse reactie op de naoorlogse culturele heroriëntatie in Europa onderzocht door vanuit een transnationaal perspectief de cultuurkritiek van de ’humanitaire beweging’ te analyseren. Typerend voor de cultuurkritiek van de aanhangers van deze antirationalistische beweging is dat zij een regeneratie van de cultuur tot stand wilden brengen door een geestelijke of religieuze revolutie. ‘Religie’ was voor hen meestal de vorm die de verlangde remedie voor de ‘zieke’ Europese beschaving moest aannemen. De intellectuele bouwstenen putten zij vervolgens hoofdzakelijk uit de wijsbegeerte (het idealisme van Hegel en de levensfilosofie), de (Russische) literatuur (in het bijzonder de werken van Fjodor Dostojevski) en het socialisme. Niet alleen hielden zij zich bezig met dezelfde problemen als cultuurcritici in andere Europese landen en beschouwden zij de beschavingscrisis als een specifiek ‘Europees’ probleem, ook zochten zij aansluiting bij transnationale regeneratiestromingen en gingen zij te rade bij buitenlandse schrijvers en filosofen als Oswald Spengler, Julien Benda, Romain Rolland of Thomas Mann, wier ideeën zij vervolgens aan de eigen Nederlandse context aanpasten. Naast deze grensoverschrijdende dwarsverbanden en cultuurtransfer vormt ook de wisselwerking tussen de cultuurkritiek en de politiek in het interbellum en de toenemende verwevenheid tussen de humanitaire beweging en de SDAP een belangrijke invalshoek van deze studie.