De rauwe wet van vraag en aanbod: arbeidsverhoudingen in de Twents-Gelderse textielindustrie 1945 tot 1949

De verzorgingsstaat wordt de laatste jaren steeds verder ontmanteld. Voorzieningen bij werkloosheid, ziekte en invaliditeit en de pensioenen worden uitgekleed. Het is daarom van belang te onderzoeken waarom dit sociale stelsel tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog is ingevoerd. De Twents-Gelderse textielindustrie biedt hiervoor een goede casestudy, omdat de fabrikanten daar destijds met grote tegenzin hebben meegewerkt aan het nieuwe sociale stelsel en aan het overlegmodel dat met de Stichting van de Arbeid gestalte kreeg. Nick Vos toont in deze gedetailleerde studie aan dat het traditionele beeld dat Nederland in de jaren 1945 tot 1949 een toonbeeld van sociale harmonie was, niet klopt: de sociale tegenstellingen werden op het scherp van de snede uitgevochten. De samenwerking van regering, ondernemers en vakbonden was er op gericht om te voorkomen dat de (textiel)arbeiders gebruik maakten van de schaarste op de arbeidsmarkt, de leus Nu is onze tijd gekomen in de praktijk brachten en daarbij ondernemers en politici aan de kant zouden schuiven. De textielfabrikanten hadden geen andere keus dan de concurrentie met producenten in lage-lonen-landen zoals het voormalige Nederlands-Indië te ontwijken. Deze zou tot de vrijwel onmiddellijke ondergang van de bedrijfstak hebben geleid. Om andere markten te kunnen bedienen en niet vooral op loonkosten te moeten concurreren, was het noodzakelijk om nieuwe, technisch meer geavanceerde producten in de markt te zetten. Dit vergde andere arbeidsverhoudingen, een andere wijze van benaderen van het personeel, een andere interne organisatie van de productie. Een Twentse New Deal was te meer onvermijdelijk, omdat de arbeiders niet meer in de textielindustrie wilden werken vanwege de sociale ellende die zij tijdens de depressie van de jaren ’30 en in de oorlogsjaren hadden moeten doorstaan. Om de arbeiders te bewegen het werk te hervatten en opnieuw een hoge productie te leveren was een socialer beleid - een hoger loon, een pensioenvoorziening, een menselijker bejegening - onontkoombaar.