Bewogen landschap Een cultuurhistorische studie over de filmpraktijken van het ministerie van Landbouw (1945-1985)

Nederland kon na de hongerwinter in mei 1945 de bevolking niet voeden. De landbouw had in het laatste oorlogsjaar zwaar geleden. Het platteland was arm, traditioneel en sociaal-cultureel achtergesteld. Met de Marshallhulp kwam de American Rural Dream en het gebruik van instructie- en voorlichtingfilms naar Europa. Tijdens het uitvoeren van de grote structurele modernisering van het platteland beschikte het departement van Landbouw tussen 1945-1985 over een collectie van 533 films. Deze werden vertoond op boerenvergaderingen in dorpshuizen, plaatselijke cafés en op landbouwscholen door het hele land. In Bewogen landschap reconstrueert de onderzoeker deze filmpraktijken. Door een niet eerder toegepaste methode van audiovisuele retroriek ontrafelt hij, in zes karakteristieke producties over ruilverkavelingen, de ontwikkelingen en motieven van het Nederlandse landbouwstructuurbeleid.
Het ministerie onder leiding van Sicco Mansholt ontwierp het structuurbeleid als een maatschappelijke overeenkomst, een deal, met tweeledig doel: voldoende en goedkoop voedsel voor de samenleving en de realisering van een ‘redelijk inkomen’ voor de boeren. Het landschap werd middels het ruilverkavelingsprogramma ingericht als efficiënt productiemiddel. De landbouwvoorlichting kreeg de taak de boeren te scholen tot ondernemers en de plattelandsbevolking te emanciperen conform het ‘moderne cultuurpatroon’. Deze combinatie van fysiek, sociaal en mentaal staatsingrijpen is achteraf te beschouwen als een schoolvoorbeeld van social engineering. De filmanalyses met de thema’s ‘landschap’ en ‘social engineering’ tonen aan dat de kern van het beleid uit de wederopbouw ten grondslag ligt aan de hedendaagse debatten over landbouw en cultuurlandschap.